Ở nhà Cà Phê Bánh

Ngày tháng qua hy vọng trở về thành phố dần dần nguội hẳn.

Đại đã sống hoàn toàn với đồng quê, để rồi lúc nào cũng nơm nớp sợ. Sợ bão và cháy vì nhà anh là một túp lều gianh. Sợ trồm khoét ngạch vì vách nhà anh chỉ bằng đất. Sợ bom đạn tầu bay vì khi không anh đã sống trong khu vực đỏ. Sợ khám nhà và bắt bở vì anh là một dân tản cư trí thức. Song qua những ám ảnh thường trực đó, anh đã sống những giờ phút êm đẹp. Điếu thuốc lá thơm làm cho anh tạm quên tất cả. Cốc rượu mùi, ly cà-phê giúp anh ôn lại một dĩ-vãng êm đẹp giữa thành thị thủa thanh bình. Những bạn tản cư trí thức thường lui tới nhà anh, đọc sách, hút thuốc lá, uống nước và nói chuyện.

Những tập báo gói hàng tiếng Pháp ở trong thành thị đưa ra vô tình đã gây cho họ nguồn khoái cảm vô song. Họ đang ở tháng 9 ; những tờ báo Figaro. Ce Matin le Pays và Intransigeant đã xuất bản từ tháng 3 hay tháng 4 nghĩa là xa cách gần nửa năm. Nhưng cũ người mới ta, đối với con người trí thức sống trong cảnh mịt mù, thiếu sách vở báo chí thích hợp, những tờ báo gói hàng đó dầu sao cũng có giá trị đương thời. Họ đã kín đáo truyền tay nhau đọc, ham mê và sung sướng. Ông nghè N… chậm dãi nói:

— Khi tôi còn ở Pháp, sáng nào cũng uống cà-phê và đọc hết tờ báo Matin hay Intransigeant này rồi có đi làm gì mới làm. Đó là một thói quen rất thú vị.

Đại, thêm giọng bông lơn : 

— Nhưng dạo ấy ông đọc báo hàng ngày, tin tức sốt rẻo chứ có đâu phải đọc những tờ báo gói hàng cũ rích như bây giờ !…

Ông nghè N… cười hóm hỉnh, trả lời :

— Cái đó đã hẳn ! Nhưng đối với mình hiện nay như thế là mới lắm rồi. Còn dám đòi hỏi gì hơn nữa !

Người ta phàn nàn rằng ở đây đối với bước đi của thế giới văn-minh sau chiến tranh, giới tri thức đã bị bỏ cách rất xa, gần như là lạc hậu. Điều đó hoàn toàn đúng. Chứng minh câu truyện tờ báo gói hàng trên đây, và người trí-thức nói trên lại là một ông Nghè có cả bằng Tiến sĩ văn chương lẫn luật khoa !

Tản cư, giữa nơi thôn ô, đối với Đại, con người thành thị, đã là cả một sự phát lộ. Sống bên cạnh những đồng bào nhà quê, Đại mới biết họ cô hủ, lạc hậu nhưng lại rất tham lam, rất keo bẩn, rất ích kỷ, mặc dầu đối với họ ánh sáng đã có thừa, sự yên lặng đã hoàn toàn, khí trời đã rất trong sạch, và phóng khoáng đã hiện ra luôn trước mắt.

Người nhà quê cũng không ưa gì khách thị thành.

Con người đàng điếm xa hoa, ăn trắng mặc trơn khi không đã trở nên cái đích ghen ghét cho người dân quê, chân lấm tay bùn, làm quần quật hai sương một nắng. Nếu không có chiến-tranh, cái hố sâu chia rẽ có lẽ chỉ nằm trong phạm vi nguyên tắc mà thôi. Tình thế tản cư đã bắt buộc hai kẻ đối lập sống chung đụng, cùng một căn nhà, đi qua cùng một cái sân. Người nhà quê đã tò mò dò xét chẳng phải để hiểu biết thêm. Họ không phải là những triết nhân. Họ chỉ là những người thực tế đến mù quáng. Họ hỏi vay mượn vì họ biết dân tản cư nào cũng có tiền găm. Thực vậy, sản nghiệp người tản cư đâu phải ở ruộng đất nhà cửa. Nó chỉ gồm những thứ mang sách được, vàng bạc, tiền tệ hoặc những giá trị bằng giấy tờ, có thể thu gọn trong một cái gói con, một cái ba-lô hay một cái bị cói. Họ thấy dân tản cư tiêu sài vô tư lự liền đem lòng ghen tức. Con gà làm thịt mỗi bữa cơm, tấm áo mặc đẹp khi mùa thu tới từng ấy thứ đã làm cho dân <bản xã> xì xào, bàn tán, chê bai, tức tối. Cuộc sống chung đụng quả đã miễn cưỡng khó chịu, tính từng ngày.

Người dân quê đã hể hả khi thấy cô gái thị thành phải đầu đội vai gánh, ba mệnh phụ phải đi bán bún riêu. Thời cuộc đã làm trò xiếc đẩy khách thị thành xuống cảnh bùn lầy nước đọng.